Kârlı görünüp nakit sıkışan işletmeler

Muhasebe raporu kâr gösteriyor ama ay ortasında ödeme yapacak para bulunamıyor. Bu tablo sanıldığından çok daha yaygın ve işletmelerin kapanma sebeplerinin başında geliyor.

Sebep basit: kâr bir hesap, nakit ise bir zamanlama meselesidir.

Fark nereden çıkıyor

Kâr, satış ile maliyet arasındaki farktır ve satış gerçekleştiğinde yazılır. Nakit ise para eline geçtiğinde oluşur. Aradaki gecikme, sıkışıklığın kaynağıdır.

Somut bir örnek:

• 1 Ocak’ta 100.000 TL’lik mal satıyorsunuz, 90 gün vadeli
• Kâğıt üzerinde Ocak ayı kârlı görünüyor
• Ama o malın parasını Nisan’da alacaksınız
• Malı aldığınız tedarikçiye ödeme ise 30 gün vadeli — Şubat’ta ödeyeceksiniz

Şubat’ta ödemeniz gereken para, Nisan’da gelecek. İki ay boyunca bu farkı kendi kaynağınızdan karşılamak zorundasınız. Satış ne kadar artarsa bu fark da o kadar büyür.

Bu yüzden hızlı büyüyen işletmeler, tam da büyüdükleri için nakit sıkışıklığına girer.

Nakit döngüsü

Üç rakam bu döngüyü özetler:

Alacak süresi. Sattığınız malın parasını ortalama kaç günde alıyorsunuz?

Stok süresi. Aldığınız mal ortalama kaç gün depoda bekliyor?

Borç süresi. Tedarikçiye ortalama kaç günde ödüyorsunuz?

Nakit döngüsü = Alacak süresi + Stok süresi − Borç süresi

Sonuç kaç gün çıkıyorsa, işletmeniz o kadar gün boyunca kendi parasını finanse ediyor demektir. Bu sayı ne kadar küçükse o kadar rahatsınız.

Örnek: Alacak 75 gün, stok 40 gün, borç 30 gün → 85 gün. Yani sattığınız malın parasını almak için 85 gün boyunca kendi kaynağınızla dönmeniz gerekiyor.

Döngüyü kısaltmanın yolları

Üç kalemin her birinde yapılabilecekler var:

Alacak süresini kısaltmak. Vade öncesi hatırlatma, kademeli takip, peşin ödemeye küçük iskonto, geciken cariye yeni sipariş açmamak. Genelde en hızlı sonuç veren kalem budur.

Stok süresini kısaltmak. Yavaş dönen ürünleri tespit edip azaltmak. Deponuzda üç aydır duran bir ürün, rafta bekleyen nakittir. Ürün bazında devir hızını ölçmek burada yol gösterir.

Borç süresini uzatmak. Tedarikçiyle vade görüşmesi yapmak. Dikkat: bunu ödemeyi geciktirerek değil, konuşarak yapın — ilişkiyi bozan bir uzatma uzun vadede daha pahalıya gelir.

13 haftalık projeksiyon

Nakit yönetiminde en işe yarayan araç, karmaşık bir finansal model değil; basit bir haftalık tablodur.

Önümüzdeki 13 hafta için (yaklaşık üç ay) şunları yazın:

• Beklenen tahsilatlar — vadesi o haftaya düşen alacaklar
• Planlanan ödemeler — fatura, maaş, kira, SGK, vergi, kredi taksiti
• Hafta sonu bakiyesi — devreden + giren − çıkan

Bu tablo, hangi haftada açık oluşacağını önceden gösterir. Açık görünen haftaya gelmeden ya tahsilatı hızlandırırsınız ya ödemeyi yeniden planlarsınız ya da finansman ayarlarsınız.

Kritik olan önceden görmektir. Nakit sıkışıklığı fark edildiği gün çözülmesi en pahalı olduğu gündür; bir ay önce fark edildiğinde seçenekleriniz çok daha fazladır.

En sık yapılan üç hata

1. Tahsilatı iyimser tahmin etmek. “Bu hafta ödeyeceğini söyledi” varsayımı üzerine plan kurulur, ödeme gelmez, tüm hafta çöker. Söz verilen tarihi değil, o carinin geçmişte fiilen ödediği ortalama süreyi kullanın.

2. Düzenli giderleri unutmak. SGK, vergi, kira ve maaş her ay aynı tarihte gelir ama plana yazılmadığı için sürpriz olur. Bunları bir kere tanımlayıp her dönem otomatik oluşturmak en basit çözümdür.

3. Kâr ile nakdi karıştırmak. “Bu ay kârlıyız” cümlesi, ödeme yapabileceğiniz anlamına gelmez. İki rakamı ayrı ayrı takip edin.

Erken uyarı işaretleri

Aşağıdakiler nakit yönetiminde sıkıntı başladığının göstergesidir:

• Ortalama tahsilat süresi her ay biraz daha uzuyor
• 60 gün üstü alacakların toplam içindeki payı artıyor
• Tedarikçiye ödemeler düzenli olarak geciktiriliyor
• Kısa vadeli kredi kullanımı süreklilik kazanıyor
• Ay sonu ödemeleri için tahsilat “kovalanır” hale geliyor

Bunlardan ikisi birden varsa nakit döngünüzü hesaplamanın zamanı gelmiştir.

Ölçmeden yönetilmez

Nakit akışını yönetmenin ön koşulu, tahsilat ve ödemelerin kayıtlı olmasıdır. Vadeler bir yerde toplu olarak görünmüyorsa projeksiyon yapmak mümkün değildir.

Bu yüzden nakit yönetimi çoğu işletmede aslında bir kayıt düzeni işidir: önce alacak ve borç vadelerinin tek yerde tutulması, sonra bunların haftalık olarak karşılaştırılması. Tablo kurulduktan sonra yönetimi zaten kendiliğinden gelir.